Türk sinemasında yeni bir eğilim var; hikâyelere belli ölçüde, değişen ‘tarifler’e (yemek tarifi gibi) göre gerçeklik katmak... Son Altın Koza festivalinde, İstanbul Film Festivali’nde kaçırdığım bazı Türk filmlerini görünce bunu daha iyi fark ettim. Belki de iyi hikâye uydurmak zorlaştı, kimbilir. Geleneksel anlamda hikâyesi olan tek bir film gördüm orada: ‘Uzak İhtimal’ Mahmut Fazıl Coşkun’un filmini vizyona çıktığında değerlendirmek daha doğru, ama eski usül, iyi yazılmış, özellikle erkek oyuncusuna çok imkânlı bir rol sunan bir hikâyesi olduğu kesin.
‘Oyun’ belgeseliyle tanıdığımız Pelin Esmer, o filmde kuraldışı denebilecek bir durumu, bir grup köylü kadının tiyatro yapma çabalarını ele almış, durumun bütün ilginçliğinin ve sempatikliğinin hakkını vererek beklenmedik ve sevimli bir film yapmıştı. ‘Ayrıksı’ ve ‘beklenmedik’ olan belgeselin konu edinmeyi sevdiği şeyler elbette. Esmer ikinci filmi ‘11’e 10 Kala’da gene gerçekte varolan birini, saplantılı bir ‘biriktirici’ olan amcası Mithat Esmer’i almış ve ona ‘kendi kendini canlandırtmış’. Ama bu kez gerçekte varolan bu karakterin yanına yöresine kurmaca karakterler de serpiştirmiş, onu kurmacayla sarıp sarmalamış. Esmer’in filminin muhtemel sorunu, kurmaca karakterlerin amcanın otantikliği yanında sönük kalmaları. Bu kadar kupon bir karakterin yanına ne koyabilirsiniz ki onunla yarışsın? Özellikle, amcanın geleneksel anlamda oyunculuk olmayan leziz oyunculuğuyla (‘orada- oluşu’yla?) meslekten oyuncuların çabaları çatışıyor ve kapıcı rolündeki oyuncu ne kadar kapıcı gibi olmaya çalışsa, dolma saran hanım ne kadar da doğal dolma sarsa mecburen amcanın gölgesinde kalıyorlar.
‘Amca çalımı’yla hafifçe dengesi bozulan ama kendince ilginç tartışmalar da içeren ‘11’e 10 Kala’yla en iyi film ödülünü paylaşan Aslı Özge’nin ‘Köprüdekiler’i de kendine özgü bir çalım peşinde. Film, ‘gerçek kesit’ tipi bir belgeselci-kurmaca yaklaşımın da ötesi; sanki bir belgesel çekiyormuş gibi, ama olup biten her şeyi harfi harfine oyuncularına canlandırtarak, belgeselden de belgesel, hiperrealist bir tür belgesel ‘kurmak’. Kimi seyircinin bir tür gerçekçilik fetişizminden mustarip olduğunu düşüneceği üç adet ‘gerçeklik kurdelası’ (hikâye diyemiyorum, dememeliyim) önümüzde gıcır gıcır, pırıl pırıl açılıyorlar ve ille bir yere bağlanmadan belgeselimsiliğin bütün cazibesi içinde son buluyorlar. Türk sineması için yeni, Larry Clark vb. gibi yönetmenlerde gördüğümüz, hatta biraz ‘video-art’ havalı bu yaklaşımın devamı nasıl gelir, merak etmeye değer.
Bunların yanında, geçen hafta bahsettiğim, sempatikliğiyle aslında acı bir durumu hafifleten ‘İki Dil bir Bavul’, tam da belgesel görünmekten kaçınmaması, hatta ‘peki, belgeselse belgesel’ tutumuyla ikisinden de daha fazla hikâyeye benzer bir ton tutturmayı başarıyor. Belgelediği durumla ilgili fazladan bir şey yapmaması, ‘suyuna gitmesi’, parametreleri (Kürtçe-Türkçe, köylüler-öğretmen vb.) sakince izlemesi sonucunda, film bir çeşit hikâyemsiliğe ulaşıyor. Son zamanlar Türk sinemasında gördüğümüz en güzel pastoral sahnelerden biriyle sona ererken Taviani Kardeşlerin ‘Kaos’unun bazı bölümlerini andıran bir ‘heva’ bile tutturuyor hatta. Akıllıca...
Bir de tam tersi eğilim var ki, onu da fark etmemek zor; hikâyeye masal tadı katmak, masala yanaştırmak... ‘Gölgesizler’, mecburen Hasan Ali Toptaş’ın gölgesinde kalsa da bu işe kalkışan belli başlı filmlerden biri. ‘Hayatın Tuzu’ da öyle; bir ilk film olan ve Bitlis’te geçen bu film de gerçekliğe ve gerçekçiliğe öyle bir masal tuzu katıyor ki, sinemamızda bir tür ‘büyülü gerçekçilik’ mi başladı diye düşünüyor insan. Gerçeklikle derdi var bu filmlerin... Kimi gerçekliği daha da parlatırsa daha gerçek olacak sanıyor, kimi masalın tüllerine büründürürse. Bakalım ‘gerçeklik’ ne diyecek bu duruma?